2008 yapımı “Horton Hears a Who!” animasyon filmini hiç izlediniz mi? İlk bakışta, her hayatın önemli olduğunu ve büyüklerin küçüklere karşı sorumluluk taşıdığını anlatan bir çocuk filmi gibi görünür. Ancak dikkatle izlediğinizde, tıpkı “The Truman Show” ya da “Synecdoche, New York” gibi, varoluşu ve gerçekliği sorgulayan felsefi bir derinlik barındırır.

Filmde sevimli fil Horton, küçücük bir toz zerresinin üzerinde yaşayan görünmez bir uygarlığı – Who’ları – keşfeder. Ancak Horton’un bu keşfine kimse inanmaz; çünkü gözle görülmeyen şey toplum için “gerçek” değildir. Who’lar ise kendi dünyalarında düzenli bir toplum kurmuş, herkese görevler yüklemiş ve farklı düşünenleri dışlayan bir sistem içinde yaşamaktadır. Film, hem Horton’un yalnız mücadelesini hem de Who’ların varlıklarını kabul ettirme çabasını anlatır.

Who’ların dünyası da Horton’un yaşadığı diyar da aslında bizim dünyamızı andırır. Kimin ne olacağına, hangi görevi üstleneceğine sistem karar verir. Bu alışkanlıklar, zamanla sorgulanması imkânsız bir “öğretilmiş gerçeklik” halini alır. Sisteme karşı çıkan ya da sorgulayan bireyler toplum tarafından dışlanır, yalnızlaştırılır ve fikirleri değersizleştirilir. Çünkü düşünmek, alışılagelmiş düzene karşı bir tehdit gibi görülür.

Animasyon, işte tam da bunu gösterir: Sosyal çerçevelerle örülmüş bir dünyada hayal kurmak ve sorgulamak neden tehlikeli sayılır? Bugün de farklı mı? Dini, millî ya da toplumsal hassasiyetler öne sürülerek sorgulayıcı düşünceler baskılanmıyor mu? Toplumun ortak kabulleriyle oluşan gerçeklik, aslında bize öğretilmiş bir gerçeklikten başka nedir?

Peki ya bu öğretilmiş gerçeklik sadece toplumun dayatmalarıyla sınırlı değilse? Yaşadığımız evrenin tamamı da Horton’un fark ettiği küçücük toz zerresi gibi, daha büyük bir bilincin bakış açısından yalnızca bir ayrıntıysa? Belki de bizim evrenimiz, devasa bir varlığın gözünde görünmez bir zerreden ibarettir.

Filozof Nick Bostrom’un simülasyon teorisi tam da bu ihtimali dile getiriyor: Eğer bir simülasyonun içindeysek, bunun gerçekliğini asla kanıtlayamayız. Yani bizim için tartışmasız kabul edilen “dünya gerçeği”, daha büyük bir sistemin bize öğrettiği bir yanılsama olabilir.

Tıpkı Horton’un fark ettiği toz zerresi gibi düşünelim: Evrenimiz bir çiçeğin üzerindeki minik bir tanecik olsa ve bu tanecik bizden çok daha büyük bir yaşam formunun üzerinde bulunsa? Belki de gökbilimcilerin yıldızlar, kara delikler ya da galaksiler dediği yapılar, o devasa yaşam formunun hücreleri veya molekülleridir. Bizim sonsuz sandığımız evren, bambaşka bir varlığın bedensel veya zihinsel alanında küçücük bir ayrıntı olabilir. Böyle devasa bir yapının varlığını günümüz teknolojisiyle ispatlamak mümkün olmayabilir.

Çok kafa karıştırmadan söylemek gerekirse: Gerçeklik ve varoluşumuz, yalnızca bizim ölçebildiğimiz, gözlemleyebildiğimiz kadarıyla “gerçektir”. Elon Musk, Neil deGrasse Tyson ve diğer birçok günümüz bilim insanı da bu ihtimali ciddiye alıyor ve insanlığın simülasyon olasılığını tartışıyor.

Filmde kötü karakter kanguru şöyle der: “Eğer görmüyorsak, duymuyorsak ve dokunamıyorsak, o şey gerçek değildir.” Bu ölçüt aslında bizim dünyamızda da hâkimdir. İnsanlar, kendi duyularının ötesinde kalan şeylerin gerçekliğini kabul etmekte zorlanır. Oysa gördüğümüz, duyduğumuz ve hissettiğimiz her şey, beynimizin evreni algılayabilmesi için kurduğu bir çerçeveden ibarettir.

Daha da ilginç olan, insan bilincinin bazı deneylerle maddenin davranışını etkileyebildiğinin gösterilmiş olmasıdır. Kuantum düzeyinde yapılan çift yarık deneyleri, bir parçacığın davranışının gözlemden etkilendiğini ortaya koyar. Yani gerçeklik yalnızca dışarıda var olan bir olgu değil; onu gözlemleyen bilincin katılımıyla şekillenen bir süreçtir.

Filmdeki en çarpıcı sahne ise Who’ların varlıklarını kanıtlamak için hep birlikte seslerini yükseltmeleridir. Uzun süre kimse onların var olduğuna inanmaz; tek bir bireyin çabası yeterli olmaz. Ama sonunda, “biz buradayız” diye haykıran kolektif bir ses, evrenin sınırlarını aşarak Horton’un dünyasında duyulur. İşte o an, görünmez olan “gerçek” olur; varlık, kolektif bilincin gücüyle dış dünyada karşılık bulur.

Belki de bizim evrenimiz de benzer şekilde işler. Tek tek bireylerin algısı sınırlıdır, fakat bilinçler birleştiğinde gerçekliği dönüştürebilecek bir güç ortaya çıkabilir. Kuantum deneylerinde gözlemcinin sonucu değiştirmesi nasıl ki gerçeği bilincin dokunuşuna açıyorsa, insanlığın ortak bilinci de evrenin dokusunu şekillendiren bir faktör olabilir.

Gerçeklik, dışarıda değişmez bir hakikat olarak durmak zorunda değildir. Belki de farkındalığımız ve kolektif hayal gücümüzle varlık kazanan bir süreçtir. Tıpkı Who’ların varoluşunu Horton’a duyurmak için birleşen sesleri gibi, biz de kendi evrenimizin “gerçek” halini kolektif bilincimizle inşa ediyor olabiliriz.

Belki de en büyük yanılgı, bize gösterilen gerçekliğe sorgulamadan inanmamızdır